فهرست توضیحی ۱+۷۰ رمان خوب ایرانی از دو دهه رونق نسبی ادبی

قرار نیست این فهرست سیاهه‌ی «بهترین رمان‌های فارسی» باشد. چنین ادعایی نه‌تنها احمقانه است که خودش می‌تواند شروع دعوایی بی‌پایان باشد! این‌ها فقط پیشنهادهای خوابگردند؛ کتاب‌هایی که بیشترشان را در سال‌های حالا دور خوانده‌ام و به دلایل متفاوت فکر می‌کنم هنوز ارزش خواندن دارند. فهرست را به ترتیب سال نخستین انتشار کتاب‌ها مرتب کرده‌ام، نه به ترتیب علاقه یا اهمیت‌شان؛ آن هم از اواخر دهه‌ی هفتاد تا حدود سال ۱۳۹۷ که به‌اجبار از ایران خارج شدم و از نفس کشیدن در فضای ادبی ایران محروم. برای هر رمان هم توضیح کوتاهی درباره‌ی داستانش نوشته‌ام و، در صورت لزوم، نکته‌ای درباره‌ی سرگذشت آن آورده‌ام. همین. قرار نیست نقد ادبی بخوانید؛ قرار است کتابی پیدا کنید که شاید دل‌تان بخواهد بخوانیدش و بعد از خواندنش یا به جان من دعا کنید یا نفرین‌تان را روانه گردانید! … ادامه

کسی در من دیوانه شده… من از او می‌ترسم!

بهنام بهزادی در آخرین فیلمش «من می‌ترسم» گزاره‌ی گزنده‌ای را مطرح می‌کند تا مخاطبانش از خود بپرسند ما چه نسبتی با گذشته‌ی خود داریم؟ آیا ما هنوز می‌توانیم شعر بگوییم یا به جهان با نگاه شاعرانه بنگریم؟ «من می‌ترسم» سال ۱۳۹۷ ساخته شده و اکرانش به دلیل کرونا و نیز تلاطم‌های اجتماعی و سیاسی سال‌های اخیر به تأخیر افتاده بود و حالا که پس از گذشت هشت سال رنگ پرده را به خود دیده، معانی ضمنی عجیبی را به ذهن بیننده متبادر می‌کند که در این وانفسا هنوز تازه و اثرگذار است. به جان جوانی شاعر چند بار سوءقصد می‌شود و هم‌زمان شغلش به مخاطره می‌افتد و بدبیاری پشت بدبیاری او را بر آن می‌دارد تا منشأ بدبختی‌هایش را کشف کند و همین ما را همراه او در ماجراهایی گرفتار می‌کند که مثل گردابی به درون خود می‌کشاند. … ادامه

غفار حسینی؛ «این دام است، همگی‌تان را می‌اندازند ته دره!»

هرگز نخواهیم دانست که چه بر سر غفار حسینی در شامگاه ۲۰ آبان ۱۳۷۵ رفت، وقتی گماشتگان بُت اعظم، شبانه به خانه‌اش یورش بردند، کتکش زدند و با تزریق پتاسیم، سکته‌اش دادند. تا چند روز هیچ‌کس خبردار نشد. تا که همسایگان به کلانتری اطلاع دادند، چراغ‌ها روشن است و صدای رادیو قطع نمی‌شود. علت تهدید کردنش، پافشاری او بود به حق آزادی بیان و مخالفتش با سانسور، و به حضور فعالی که در «جمع مشورتی کانون نویسندگان» داشت. بعدها اما گفتند که دلیل کشتن و سر به نیست کردنش این بود که به قول هوشنگ گلشیری با یک جمله قوی‌ترین تحلیل‌ها را از وضعیت می‌کرد. … ادامه

سفر بی‌مثال ساموئل بکت به آلمان هیتلری؛ از بدبختی خنده‌دار تا «در انتظار گودو»

Samuel Beckett (right) in the uniform of the Irish Red Cross; Saint-Lô, France c.1945

در پاییز ۱۹۳۶، ساموئل بکتِ سی‌ساله هنوز نویسنده‌ای گمنام بود. نخستین رمانش، «مرفی»، منتشر نشده بود و خودش در زندگی شخصی و مسیر نویسندگی‌اش سرگردان بود. در چنین وضعیتی از ایرلند راهی کشوری شد که تنها سه سال از به قدرت رسیدن هیتلر در آن می‌گذشت؛ آلمان. بکت شش ماه در آلمان از این سو به آن سو رفت، از موزه‌ها و مجموعه‌های هنری دیدن کرد، با هنرمندان و روشنفکران به معاشرت نشست و مشاهداتش را در دفترچه‌هایی نوشت که اصلاً قصد انتشارشان را نداشت. ۹۰ سال بعد، تابستان امسال، این یادداشت‌ها برای نخستین بار به‌صورت کامل در قالب یک کتاب حجیم منتشر شده با عنوان «ساموئل بکت: دفترچه‌های سفر به آلمان؛ ۲۸ سپتامبر ۱۹۳۶ تا اول آوریل ۱۹۳۷». … ادامه

دفتر دوم از رازهای سربه‌مهر محمد معینی

نه فقط من که احتمالاً هر بلاگر قدیمی دیگری این روزها هربار کلمه‌ی «بلاگر» را می‌شنود، دچار اعوجاج ذهنی می‌شود؛ بس که تعریف بلاگر از زمان به دنیا آمدنش تا امروز دگرگون شده است. شتاب این دگرگونی به‌اندازه‌ای است که حتا به همین زودی نیاز است توضیح بدهی وبلاگ و بلاگر وقتی پدید آمد، چه شکلی بود و تعریفش چه بود. و توضیحش به همان سختی است که بخواهی تلفن‌های قدیمی با شماره‌گیرهای چرخشی را برای نسل‌های جوان شرح بدهی؛ به همین ماسیدگی تاریخی! … ادامه

«من می‌ترسم» این آخرین اکران عمومی سینمای مستقل باشد

یکی دو هفته پیش که بهنام بهزادی خبر اکران آخرین فیلمش «من می‌ترسم» را داد، به یکی دیگر از رفیقان سپردم که به‌جای من به مهمانی فیلم برود و برایم از حال‌وهوای آدم‌ها و آن‌جا بنویسد. کنجکاو بودم این را هم بدانم فیلمی که این همه سال از ساختش گذشته، با این شتاب و فشردگی رویدادها در ایران، از اعتراض و سرکوب و جنگ و بحران در پی بحران، آیا هنوز نسبتی با حال‌وهوای امروز جامعه‌ای که حدود هشت سال است از آن دورم دارد یا نه. آن‌چه می‌خوانید، یادداشتی است که همین رفیق اهل بخیه برایم فرستاد و شما را هم مهمانش می‌کنم. … ادامه

صدسالگی میشل فوکو؛ چرا کاشف سازوکارهای قدرت در شناخت انقلاب ۱۳۵۷ به خطا رفت؟

بدگمانی میشل فوکو به تشخیص‌ها و قطعیت‌ها در نگاه او به انقلاب ۱۳۵۷ چندان دیده نمی‌شود و کسی که روشنگر زوایای پنهان قدرت و اقتدار در جامعه‌ی بشری است، در نگاهش نوعی شیفتگی به این انقلاب بود که با آموزه‌ها و یافته‌های او نمی‌خواند و همچنان موضوع نقد منتقدان فوکو است. نکاتی که در این دو مقاله مطرح می‌شود، هم برای بازاندیشی در انقلاب پیچیده‌ی ۱۳۵۷ خواندنی است و هم برای تأمل در خطاهایی از جنس خطاهای فوکو که شاید بتوان در اندیشیدن به آینده‌ی ایران از تکرارشان پرهیز کرد. … ادامه

اعترافات اجباری از نوع اختیاریِ محسن نامجو!

بازگشت محسن نامجو به ایران، که با پا و میل خودش هم رفت، خیلی‌ها را از هر سو و با هر گرایشی به تب‌وتاب انداخت و برخی را هم به اشتباه. ویدئویی که هفته‌ی پیش منتشر کرد، با همه‌ی فحش و فضیحت‌هاش، این خوبی را دست‌کم داشت که بتواند برخی را از اشتباه درآورد. نامجو در این ویدئو از «رنسانس فرهنگی عجیبی» در ایران گفت که در بخش دوم این متن به آن می‌رسیم. پیش و مهم‌تر از آن اما بخش‌هایی از گفتار او در این ویدئو است که می‌تواند روشنگر وضعیت خودش باشد. … ادامه