

□محمدحسن شهسواري
شيخالرئيس ابوعلي سينا در "رساله عهديه" خود با خدايش پيمان ميبندد هرگز افسانههاي هرزه نخواند زيرا كه آنان، مسموم و آلوده و رهزن درستانديشياند.
پس از گذشت هزار سال از پيمان محكم شيخالرئيس هنوز بخش عظيمي از مردم، نگاهشان به ادبيات داستاني چنين است. توجهبرانگيزتر آن كه قاطبهي اهل فضل و انديشمندان وطني نيز به اين مقوله از همين ديدگاه مينگرند.
اما چرا مطالعهي ادبيات داستاني مهم است؟
با اختراع گوتنبرگ و گسترش متن مكتوب، نوع ارتباط بشر از شفاهي به كتبي تغيير يافت. اگر تا قبل از اين، بشر براي كسب اطلاعات نياز به حضور در جمع و دريافت آن از منبع شفاهي داشت، در اين دوران منبع اصلي دريافت اطلاعات، متن شد. اكنون انسان نياز به انزوا داشت زيرا مطالعه، سكوت را ميطلبيد. پس فردگرايي گسترش يافت و انسان از از حالت پارهاي از قبيله درآمد و هر فرد خود قبيلهاي شد. اين تغيير عظيم با گسترش مطالعه بهوقوع پيوست كه در نتيجهي آن يك انسان فرهيخته يك انسان مطالعهگرشد.
اما از آنجايي كه بيشتر افراد در غالب موارد مطالعه را با داستان، بهعنوان جذابترين شكل مكتوب شروع ميكنند، اهميت اين نوع متن روزبهروز بيشتر شد. حتا متنهاي مذهبي كه پرخوانندهترين متنها هستند، سرشار از داستانها و حكايتها هستند. پس قصه و داستان به سبب تشويق افراد به مطالعه داراي اهميت درجه اولي شد كه برنامهريزان فرهنگي در كشورهاي توسعه يافته به آن توجه خاصي دارند.
اگر "دن كيشوت" را برگشتگاه هنري بدانيم كه "رمان" نام گرفت و بعدها داستان كوتاه از دل آن بيرون آمد، بايد به تبعات آن هم گردن بگذاريم. افقي كه رنسانس و جنبش اصلاح مذهب دربرابر انان اروپايي گشود، احتياج به مصالح كارامدتر وبهروزتري داشت. اگر تا آن زمان بنمايهي فعاليتهاي بشري خدمت به كليسا بود، از آن پس بهمرور انسان ميتوانست چيز ديگري جايگزين آن؛ نفع شخصي. و اين يعني حضور پررنگتر انسان در عرصهي هستي. بيسبب نيست كه رمان يك هنر كاملا مدرن و پساقرون وسطاييست، چون انسان وتمايلات و ارزشهاي او را دربرميگيرد. در رمان و داستان كوتاه، انسان محور همهچيز است. آن هم نه بهعنوان يك مفهوم بلكه به عنوان يك مصداق. فهم رمان از انسان كاملا با فهم علوم از انسان متفاوت است. علوم از جمله فلسفه، جامعهشناسي و روانشناسي و... انسان را بهعنوان يك موضوع مورد مطالعه نگاه ميكنند، اما رمان انسان را نه بهعنوان يك موضوع بلكه به عنوان يك موضع نگاه ميكند؛ يعني حضوري كه ميتواند منشاء اثر باشد. به همين علت است كه هيچ رمان يا داستان كوتاه برتري را نميتوانيد سراغ بگيريد كه دربست در خدمت ايسم يا مكتب خاصي قرار گرفته باشد. حتا اگر دايرهي نگاهمان را وسعت ببخشيم، هيچ عنصر هنري (زبان، روايت، تقارن و...) هم نميتواند به تمامي اين دو را در خدمت خود درآورد.
بهعنوان يك نويسنده هموراه اين مسئله برايم مطرح بود كه خوانندگان ايراني به چه رمانهايي علاقه دارند؟ اين، دستكم براي من كه مخاطب را مهم ميدانم، ميتوانست ياريرسان باشد. به همين خاطر از اصول روش تحقيق كمك گرفتم و اين مسئله را در سطح قابل قبولي، منتها در ميان دانشجويان بررسي كردم. البته اصل تحقيق، دويست تا سيصد صفحه بود كه خلاصهاي از آن در شمارهي ۴۴ ماهنامهي ادبيات و فلسفه چاپ شد. حالا كه چند وقتيست پنجرهي پشتي خوابگرد راه افتاده و علاقهمندان هم با جديت با آن برخورد كردهاند، خلاصهي كوتاه ديگري از آن تحقيق را براي مطالعهي اهالي ادبياتِ وبگرد در اينجا ميآورم. اما پيش از ذكر برخي نتايج بد نيست به چند نكته توجه كنيد:
۱- ممكن است اين سوال پيش آيد كه چرا اين تحقيق تنها درميان دانشجويان صورت گرفته؟ دراين كه در شرايط كنوني كشورمان، دانشگاه بهعنوان نهاييترين آرزوي جوانان درامده شكي نيست. تقريبا بيشتر استعدادهاي خوب كشور به سمت اين نهاد علمي و فرهنگي كشيده ميشوند. پس با بررسي نوع و ميزان آثار مطالعه شده توسط اين قشر، ميشود حدود سطح مطالعه در جامعه را حدس زد؛ آن هم در مرتبهاي قابل قبول از لحاظ طبقهي اجتماعي.
۲- اين تحقيق در سال تحصيلي ۷۹-۱۳۷۸ ميان ۵۰۰ دانشجو (۲۵۰زن و ۲۵۰مرد) از ۱۲مركز دانشگاهي تهران صورت گرفته.
۳- در متن كامل تحقيق، سوالهاي زيادي مطرح شده اما در اينجا تنها پاسخ به دو سوال محبوبترين نويسنده (خارجي و ايراني) و محبوبترين رمان (خارجي و ايراني) آورده ميشود.
۴- امتيازدهي به پاسخها به اين صورت بود كه به انتخاب اول هر پاسخدهنده ۳ امتياز داده شده، به انتخاب دوم ۲ امتياز و به انتخاب سوم ۱ امتياز.
۵- درمجموع، ميزان مشاركت زنان نسبت به اين دو سوال ۹۰درصد و مردان ۷۲درصد بود. با اين وصف طبيعيست كه نتايج حاصل از اين دو پرسش به سمت سليقهي ادبي زنان ميل كند.
--------------------------------------------------
۱- بامداد خمار ۱۷۶ امتياز
۲- پنجره ۱۰۸ امتياز
۳- سووشون ۶۶ امتياز
۴- كليدر ۴۶ امتياز
۵- مدير مدرسه ۱۷ امتياز
۶- جزيره سرگرداني - شب سراب ۱۶ امتياز
۷- آتش بدون دود ۱۵ امتياز
۸- بوف كور ۱۴ امتياز
۹- دالان بهشت ۱۳ امتياز
۱۰- چشمهايش ، تاوان عشق ۱۱ امتياز
--------------------------------------------------
۱- بوف كور ۵۹ امتياز
۲- كليدر ۵۸ امتياز
۳- سووشون ۳۳ امتياز
۴- بامداد خمار ۲۱ امتياز
۵- مدير مدرسه ۱۸ امتياز
۶- شازده احتجاب ۱۷ امتياز
۷- چشمهايش ۱۳ امتياز
<< به لحاظ عدم استقبال مردان در اين زمينه و نيز پراكندگي آرا، از هفتمين اثر داخلي به بعد، امتيازها بهگونهاي بود كه ذكري از آنها به ميان نيامد.
--------------------------------------------------
۱- بامداد خمار ۱۹۷ امتياز
۲- پنجره ۱۱۶ امتياز
۳- كليدر ۱۰۴ امتياز
۴- سووشون ۹۹ امتياز
۵- بوف كور ۷۳امتياز
۶- مدير مدرسه ۳۵ امتياز
۷- چشمهايش ۲۴امتياز
۸- آتش بدون دود ۲۱ امتياز
۹- جزيره سرگرداني ۱۸امتياز
۱۰- شازده احتجاب ۱۷امتياز
--------------------------------------------------
۱- فهيمه رحيمي ۱۳۷ امتياز
۲- سيمين دانشور ۹۳امتياز
۳- جلال آلاحمد ۷۲ امتياز
۴- نسرين ثامني ۵۳ امتياز
۵- صادق هدايت ۵۲ امتياز
۶- محمود دولتآبادي ۳۹ امتياز
۷- فتانه حاجسيدجوادي ۳۵ امتياز
۸- نادر ابراهيمي ۱۸ امتياز
۹- زهرا اسدي ۱۷ امتياز
۱۰- بزرگ علوي ۱۵ امتياز
۱۰نويسندهي محبوب داخلي از ديدگاه مردان دانشجو
--------------------------------------------------
۱- صادق هدايت ۱۳۲امتياز
۲- جلال آلاحمد ۸۲ امتياز
۳- محمود دولتآبادي ۶۳ امتياز
۴- فهيمه رحيمي ۳۹ امتياز
۵- سيمين دانشور ۳۸ امتياز
۶- هوشنگ گلشيري ۲۹ امتياز
۷- محمدعلي جمالزاده ۲۲ امتياز
۸- نسرين ثامني ۲۱ امتياز
۹- نادر ابراهيمي ۱۶ امتياز
۱۰- بزرگ علوي ۱۴ امتياز
--------------------------------------------------
۱- صادق هدايت ۱۸۴امتياز
۲- فهيمه رحيمي ۱۷۶امتياز
۳- جلال آلاحمد ۱۵۴امتياز
۴- سيمين دانشور ۱۳۱ امتياز
۵- محمود دولتآبادي ۱۰۱ امتياز
۶- نسرين ثامني ۷۴ امتياز
۷- فتانه حاجسيدجوادي ۴۵ امتياز
۸- نادر ابراهيمي ۳۴ امتياز
۹- بزرگ علوي- محمدعلي جمالزاده- هوشنگ گلشيري ۲۹ امتياز
۱۰- ر. اعتمادي ۲۴ امتياز
آثار خارجي محبوب زنان دانشجو
--------------------------------------------------
۱- بربادرفته ۱۵۳ امتياز
۲- پيمان ۵۲ امتياز
۳- دزيره ۵۱ امتياز
۴- ربه كا ۳۳امتياز
۵- كيمياگر ۲۹امتياز
۶- مرغان شاخسار طرب ۲۸ امتياز
۷- بلنديهاي بادگير- بينوايان ۲۴ امتياز
۸- جين اير ۲۲امتياز
۹- خرمگس ۱۸ امتياز
۱۰- جان شيفته ۱۷ امتياز
--------------------------------------------------
۱- بينوايان ۴۴امتياز
۲- برباد رفته ۴۲ امتياز
۳- كيمياگر ۳۲ امتياز
۴- صدسال تنهايي ۲۱ امتياز
۵- جنگ و صلح ۲۰ امتياز
<< به لحاظ عدم استقبال مردان در اين مرحله و نيز پراكندگي آرا، آثار بعد از پنجمين اثر امتياز قابل توجهي نداشتند.
آثار خارجي محبوب از ديدگاه كل دانشجويان
--------------------------------------------------
۱- بربادرفته ۱۹۵ امتياز
۲- بينوايان ۶۸ امتياز
۳- كيمياگر ۶۱ امتياز
۴- پيمان ۵۷ امتياز
۵- دزيره ۵۴ امتياز
۶- ربه كا ۳۸امتياز
۷- مرغان شاخسار طرب ۳۱ امتياز
۸- بلنديهاي بادگير ۳۰امتياز
۹- جنگوصلح- صدسال تنهايي ۲۸ امتياز
۱۰- جين اير ۲۵ امتياز
--------------------------------------------------
۱- دانيل استيل ۱۴۰ امتياز
۲- پائولو كوئيلو ۸۱ امتياز
۳- ويكتور هوگو ۶۶ امتياز
۴- مارگارت ميچل ۵۵ امتياز
۵- آگاتا كريستي ۴۹ امتياز
۶- رومن رولان ۳۵ امتياز
۷- ژول ورن ۳۴امتياز
۸- چارلز ديكنز ۳۲ امتياز
۹- سيدني شلدون ۲۹ امتياز
۱۰- الكساندر دوما ۲۸ امتياز
--------------------------------------------------
۱- ژول ورن ۶۵امتياز
۲- ويكتور هوگو ۶۲ امتياز
۳- پائولو كوئيلو ۶۰ امتياز
۴- ميلان كوندرا ۴۱ امتياز
۵- لئون تولستوي ۳۹ امتياز
۶- آگاتا كريستي ۳۷ امتياز
۷- فئودور داستايوفسكي ۲۹ امتياز
۸- الكساندر دوما ۲۴ امتياز
۹- گابريل گارسيا ماركز ۲۳ امتياز
۱۰- اونوره دوبالزاك ۲۰امتياز
--------------------------------------------------
۱- دانيل استيل ۱۵۹ امتياز
۲- پائولو كوئيلو ۱۴۱ امتياز
۳- ويكتور هوگو ۱۲۸ امتياز
۴- ژول ورن ۹۹ امتياز
۵- آگاتا كريستي ۸۶ امتياز
۶- مارگارت ميچل ۶۸ امتياز
۷- لئون تولستوي ۶۳ امتياز
۸- ميلان كوندرا ۶۰ امتياز
۹- فئودور داستايوفسكي ۵۶ امتياز
۱۰- الكساندر دوما ۵۲ امتياز
نبايد از برخي نتايج اين تحقيق شگفتزده شد، افسوس خورد و يا آن را نشانهي سقوط فرهنگي دانست. در همهي جوامع، كمابيش، ثقل اصلي مطالعه روي كتابهاي همهفهم است؛ ضمن اين كه اگر به مورد الف يعني "ادبيات داستاني بهعنوان يك متن مكتوب" توجه شود، مطالعهي هر نوع داستان و رماني مفيد است. مدها به هرحال وجود دارند. يادمان نميرود در دههي شصت، تبِ كارلوس كاستاندا جامعهي كتابخوان را فراگرفته بود، ولي اكنون در آستانهي دههي هشتاد، از ميان پانصد دانشجوي جامعهي آماري تحقيق، تنها يك نفر به او اشاره كرده.
خوب يا بد، اين نمايهايست از نوع علاقهمندي دانشجويان نسبت به ميراث گرانقدر شهرزاد قصهگو. اگر آن را نميپسنديم و نشانهي ضعف فرهنگي ميدانيم، بايد در رفع آن بكوشيم؛ همه و همه، مسئول و ناشر و نويسنده و منتقد و انديشمند فرقي نميكند.همهي ما برآمده از فرهنگ اين خاك هستيم. اگر ميراثبر اوجها و غناي آن هستيم، پس در چارهي فرودها و فقر آن نيز بكوشيم.